İçecek pipette neden yükselir?

Pipetle içerken içeceği ağzınla yukarı çekiyormuşsun gibi gelir. Oysa bir sıvıyı ardından çekemezsin. Peki onu pipetten yukarı aslında ne çıkarıyor?

Hava iter

Üstümüzde onlarca kilometre hava var ve bu havanın ağırlığı yere yakın havayı bir yay gibi sıkıştırır. Sıkışmış hava her yöne iter: her santimetrekareye aşağı yukarı bir kiloluk ağırlık kadar, bir avuç içine toplam yüz kilo kadar. Bunu hissetmeyiz, çünkü avuca iki taraftan eşit iter ve vücudun içinde de aynı basınç vardır. Ama avucunu elektrik süpürgesinin ağzına koyman yeter: Bir taraftan hava biraz daha zayıf iter ve elin hemen yapışır.

Yüzeye de iter

Hava bardaktaki içeceğin yüzeyine de iter, hem de her yerde eşit: Pipetin çevresinde de içinde de. Bu yüzden pipetteki içecek bardaktakiyle aynı yükseklikte durur.

Ağız ne yapar?

Pipeti dudaklarınla sıkıca kavrayıp dilini damağından aşağı çektiğinde ağzındaki boşluk büyür. Ağızdaki ve pipetteki hava daha fazla yer bulur, genleşir ve daha zayıf iter: Alçak basınç oluşur. Dışarıda ise hava yüzeye hâlâ aynı güçle bastırır ve içeceği pipetten yukarı iter.

Hava suyu tutabilir de

Bir pipeti suya batır, üst ucunu parmağınla kapat ve dışarı çıkar. Su içinde kalır: Parmağının altındaki hava biraz genleşir ve alttan gelen havadan daha zayıf iter. Parmağını kaldırınca üstteki ve alttaki basınç eşitlenir ve su akar.

Kendin kontrol et

Ağzına iki pipet al; birini içeceğe, ötekini bardağın yanına, dışarıya koy. Ne kadar uğraşırsan uğraş, içecek yükselmez. İkinci pipetten ağzına dışarıdan hava girer, bu yüzden ağzındaki basınç düşmez ve dışarıdaki hava içeceği yukarı itmez.

El tulumbası büyük bir pipettir

Kuyudaki el tulumbası, pipetle içen bir ağız gibi çalışır. Kolu aşağı bastırdığında borudaki piston yükselir, altındaki boşluk büyür ve alçak basınç oluşur; böylece kuyudaki suyun yüzeyine iten hava, suyu borudan yukarı iter. Suyu yalnızca tek yöne geçiren klapeler onu sonra pistonun üstüne taşır ve bir sonraki pompalamada su tulumbanın ağzından dışarı akar.

10 metreden yukarısı olmaz

Hava her santimetrekareye aşağı yukarı bir kiloluk ağırlık kadar iter ve 10 metre yüksekliğindeki bir su sütunu da tam bu kadar ağırdır. Hava suyu daha yukarı itemez, pipette hiç hava kalmasa bile. El tulumbasının sınırı da aynıdır: Yalnızca sığ bir kuyuda işe yarar; daha derin bir kuyuda pompanın aşağıda, suyun yanında olması gerekir.

Peki içecek neden yükselir?

İçeceği ağzınla çekmiyorsun. Sadece ağzındaki hava basıncını düşürüyorsun ve bardaktaki içeceğin yüzeyine iten hava içeceği pipetten yukarı itiyor. Çevrede hava olmasa pipet işe yaramazdı.